-
-
-
چكيده
-
اين نوشتار در نظر دارد تا در منظر مقام معظم رهبري، پس از تبيين ضرورت بحث از تعليم و تربيت، نشان دهد كه:
-
1. تعليم يعني فرايند علمآموزي، با تربيت به معناي پرورش و استكمال تدريجي و به فعليت رساندن استعدادهاي دروني انسان، چه نسبتي دارد.
-
2. اهداف تعليم و تربيت و عوامل و نهادهاي مؤثر در آن دو كدامند.
-
واژگان كليدي
-
تعليم، تربيت، خانواده، مدرسه، دانشگاه، حوزه علميه، صدا و سيما.
-
درآمد
-
انسان تا در ميدان تعليم و تربيت گام ننهد، تواناييهايش از مرحله نهان و نهفته به مرحله فعليت و شكوفايي نميرسد و از سير حركت تكاملي محروم ميماند. ازاينرو، بايد به صورت دقيق و حساب شده براي تعليم و تربيت جامعه برنامهريزي كرد؛ به گونهاي كه جنبه آلي و ابزاري بودن تعليم براي تزكيه و تربيت لحاظ گردد و همه استعدادهاي جسمي، روحي، عاطفي و عقلي انسانها به صورت همسان و مناسب پرورش داده شود.
-
چنين ميدان وسيعي نياز به راهبري مصلح دارد كه خود عمري در راه فراگيري علم و كسب فضايل طي كرده باشد و مهمتر آنكه در درك مفاهيم وحياني و تطبيق آن بر مصاديق عصر كنوني، تكيهگاه والایی داشته باشد. به همين سبب، اين نوشتار به جستوجوی دیدگاههای رهبر معظم انقلاب اسلامی پرداخته است تا از رهنمودهای ایشان توشه راه برداشته شود.
-
1. اهمیت تعلیم و تربیت
-
تعليم و تربيت از سياستهاي بنيادين اسلام و از اهداف زيربنايي بعثت رسول خدا(ص) است. پيامبراسلام(ص) تربيت را از خويش و خويشاوندانش آغاز كرد و به تعليم و آموزش نيز از اولين روزهاي هجرت همت گمارد. اين، خود نشانگر اهميت آن دو مقوله ديني و قرآني است.
-
يكي از مسائل ارزشمند و کارساز در زندگی بشر، علم و آگاهی است. علم، افزون بر اینکه وسیلهای است برای بهتر زیستن و برای خوب از عهده مسئولیت برآمدن، بخودی خود نیز مطلوب بشر است. رهبر انقلاب در اهمیت و ضرورت علمآموزی فرمود:
-
انسان بايد علم را از هر كسي كه آن را در اختيار دارد، فرابگيرد.[1]
-
آینده مملکت بدون ساختن نسل رو به رشد علمی، امکانپذیر نیست.[2]
-
دشمنان از درس خواندن و دانشمند شدن فرزندان ما که مردان و گردانندگان آینده این انقلابند، به شدت میترسند.[3]
-
اهتمام به تربیت نیز، در کنار توجه به تعلیم بسیار ضروری است. تربیت و پرورش صحیح قوای جسمی و روحی، عامل شکوفایی استعدادهای ذاتی بشر برای رسیدن به رشد و کمال حقیقی است. رهبر انقلاب در این مورد فرمود: هیچ آباد کردنی به قدر آباد کردن روان انسان و فکر انسان - که در حقیقت راه آیندهی او را ترسیم میکند - نمیرسد.[4]
-
اين بيان براساس بيان نوراني قرآن کریم است كه تنها راه سعادت بشر را تربیت صحیح و تزکیه درون از رذائل اخلاقی معرفی میکند و نتیجه بی توجهی به این امر مهم را هلاکت و بدبختی حتمی میداند.[5] نتیجه آنکه، نقش اساسی و تعیین کننده تربیت در تأمین آینده سعادتآمیز بشر و رسیدن او به کمال، قطعی است. رهبر انقلاب در این مورد میفرماید:
-
در مبنای تفکر اسلامی، هدف از حیات انسان رسیدن به رستگاری و سعادت در دنیا و آخرت است.[6]
-
انسان همان بذری است که باید رشد کند تا ... قوام بیابد و میوه بدهد و ثمربخش باشد. منتها در این مثال بُعد میدان حرکت تکاملی، میدان محدودی است ... اما در مورد انسان، سقفی وجود ندارد.[7]
-
2. پيوند تعلیم و تربیت
-
دانشمندان ، بسته به جهانبینی و نوع نگرش آنها به روش و هدف از تربیت و ویژگیهای مربی و متربی، تعریفهای بسیاری برای تربیت ارائه کردهاند.[8] شهید مطهری(ره) در تعریف تربیت مینویسد:
-
تربیت عبارت است از پرورش دادن. یعنی استعدادهای درونیای را که بالقوه در یک شیء موجود است به فعلیت درآوردن.[9]
-
رهبر انقلاب نیز در معنای تربیت میفرماید:
-
تربیت به معنای رشد و نمو و حرکت هر شیء به سمت هدف و غایتی است که آن شیء کمال خود را بازمییابد و برای مثال تربیت یک نهال یا یک بوته گل، به این معناست که ما این نهال یا این بوته گل را رشد و نمو بدهیم تا برگ و بار پیدا کند و ضمن اینکه خود این نهال یا بوته، از لحاظ ظاهری و جسمی و زیبایی باید شکل کامل خود را پیدا کند، میوهاش هم باید میوه سالم و شیرینی باشد.[10]
-
به این ترتیب، در نظر مقام معظم رهبری، تربیت يعني شكوفايي استعدادها، و این، معنای وسیعی را دربرميگيرد که شامل بروز سلامت جسمی، فکری، علمی و اخلاقی انسانی است که قصد شده تا در مسیر کمال، رشد و نمو داده شود. یعنی اهداف تربیتی دارای گستردگی خاصی است که همه استعدادهای بشری از جمله تربیت اخلاقی و رشد معنوی را شامل میشود. امام خمینی(قده) در مورد نیاز بشر به تربیت اخلاقی میفرماید:
-
از اول در سرشت انسان است که این انسان از عالم طبیعت سیر کند تا برسد به آنجایی که وهم ماها نمیتواند برسد و همه اینها محتاج به تربیت است.[11]
-
علاوه بر شمول اهداف تربیت، قلمرو تربیت از حیث افراد نیز گسترده است و پرورش همه جانداران حتی پرورش گل را در بر میگیرد درحالیکه مقوله تعلیم تنها در مورد موجود دارای شعور یعنی انسان، آنهم تنها در جنبه نظری و رشد فکری و ذهنی و افزایش سطح آگاهی صادق است. به همین سبب، مقام معظم رهبری نسبت بین تربیت و تعلیم را به صورت عموم و خصوص مطلق تبیین میفرماید:
-
پس تربیت در اصطلاح خاص چیزی غیر از تعلیم است و تعلیم به معنی یاد گرفتن است اما تربیت به معنای شدن و به شکل خاصی درآمدن ... است که شامل تربیتهای اخلاقی، تربیتهای دینی و ... میشود.[12]
-
البته باید توجه داشت كه رابطه تنگاتنگی بین تعلیم و تربیت وجود دارد، بهگونهای که هیچ یک بدون دیگری به اهداف اساسی خود نخواهند رسید. تأکید رهبر معظم انقلاب از سویی اهتمام به امر آموزش و از سویی دیگر به آمیختگی و همراهی تعلیم با تربیت است. ایشان فرمود:
-
تعلیم باید با تربیت آمیخته باشد. ... . بهترین شکل کار این است که معلم، مربی نیز باشد.[13]
-
تربیت صحیح جسمی و روحی، فکر و عقل متربی را به شکل مطلوبی پرورش میدهد و ذهنش را برای رسیدن به عمق مطالب و درک حقایق امور آماده میسازد. چنانکه امام خمینی(ره) نیز تعلیم و تربیت را مکمل هم دانسته و میفرماید:
-
تعليم بايد پهلويش تربيت باشد، تربيت صحيح؛ تربيت اسلامى. اگر تعليم تنها باشد بدون تربيت، فايده ندارد؛ بلكه گاهى مُضرّ است. تربيت بىتعليم هم نمىشود؛ به نتيجه نمىرسد. اين دو تا بايد با هم باشند، توأم باشند؛ تعليم و تربيت. انسان يك موجودى است كه با تعليم و تربيت رشد مىكند.[14]
-
بی شک، تربیت که سنگ بنای شخصیت فکری هر انسانی را پایهگذاری میکند، به دلیل نتایج ارزشمندی که به دنبال میآورد، بر تعلیم که تنها به تقویت قوای عقلانی انسان میپردازد، تقدم رتبی دارد؛ چنانکه در آیه: «وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَهَ» (آل عمران:164)، تقدم تزکیه بر تعلیم نشان داده شده است. این کلام مقام معظم رهبری است که فرمود:
-
تربیت پیش از تعلیم انسان را به حرکت درمیآورد. اگر تربیت نباشد، بصیرت انسان به کمک او نمیآید.[15]
-
2. اهداف تعلیم و تربیت اسلامی
-
برای انجام هر کاری قبل از هر چیز، باید اهداف آن را بطور دقیق مشخّص کرد تا بتوان با ابزار و روشهای مناسب، آنها را محقق نمود. تعیین هدف چنان اهمیتی دارد که مقام معظم رهبری در این مورد فرمود: حقيقتِ هر انسانى، خواسته و فكر و هدف و راه اوست.[16]
-
در تعلیم و تربیت نیز، باید هدف را به دقت شناخت تا از خطرات ناشی از عدم آگاهی نسبت به جهت، روش و ابزار برحذر بود. نکته قابل توجه دیگر، دقت در الهی بودن هدف است. رهبر انقلاب تأکید دارد که تنها هدفی ماندگار و باقی است كه الهی باشد. ایشان میفرماید:
-
هر هدفى كه قايم به نفس و شخص انسان است، متعلق به اوست و با رفتن و مردن انسان، آن هدف هم مىميرد و از بين مىرود؛ اما هدفى كه الهى و قايم به غيب و خواست خداست و انسان در راه آن فداكارى مىكند، با مردن انسان، آن هدف نمىميرد.[17]
-
تعدادی از اهداف تعلیم و تربیت اسلامی را میتوان به شکل زیر بیان نمود:
-
1. پایبندی به اصول اعتقادی و مبانی دینی بویژه اصل توحید:
-
همه مکتبهای توحیدی از جمله اسلام برای انسانسازی آمدهاند؛[18] ازاینرو، تمامی نمودهای مذهب در حقیقت نوعی اثر تربیتی دارند ولی برای بدست آوردن این آثار باید با شناخت خداوند متعال، به اصل توحید معتقد شد. اعتقاد به توحید، هدف عالی تربیت اسلامی است. مقام معظم رهبری توحید را چنین معنا میکند:
-
توحید یعنی رهایی انسان از عبودیت و اطاعت و تسلیم در برابر هر چیز و هر کس بجز خدا، یعنی گسستن بندهای سلطه نظامهای بشری، یعنی .... دل بستن به رحمت خدا و نهراسیدن از احتمال شکست ... و خلاصه یعنی خود را مرتبط و متصل به اقیانوس لایزال قدرت و حکمت الهی دیدن و به سمت هدف اعلی با امید و بیتشویش شتافتن.[19]
-
براساس این تفسیر از توحید، توجه نكردن به این اصل بنیادین اسلام در امر تربیت سبب عقبماندگی، ناتواني، كمجرأتي و بيابتكاري جامعه اسلامی میگردد. راه رهايي كشورهاي اسلامي از وادي عقبافتادگي و وابستگي به غرب در پناه بردن به توحيد واقعي است. حضرت آيت الله خامنهاي(حفظه الله) در اين مورد ميفرمايد:
-
راه علاج آن است كه مسلمانان به اسلام ناب كه در آن توحيد و نفي عبوديت غير خدا، از هر چيز برجستهتر و درخشندهتر است، برگردند و عزت و قدرت خود را در اسلام بجويند.[20]
-
به اين ترتيب، در تربيتي كه براساس دين و معيارهاي آن تعريف ميشود، بايد تفكر ناب اسلامي كه ناشي از نگاهي جامع به توحيد است نمود پيدا كند و اصولگرايي هدف آرماني تربيت ديني باشد.
-
2. عمق بخشیدن به تفکر اسلامی:
-
گرچه با تحقق جمهوری اسلامی ایران، بسیاری از مفاهیم و اصول اسلامی مانند: توحید عملی، جهاد و ولایت برای مردم تبیین شده است، اما گاه این مباحث، آنچنان در اذهان رسوخ نکردهاند که با تشکیک و وسوسه زایل نشوند. اصول اسلامی باید به گونهای تبیین گردند و تربیت باید به صورتی شایسته انجام پذیرد تا تفکر اسلامی در جامعه عمق یابد.
-
از جمله این اصول، عبارتند از:
-
- اصل نه شرقی نه غربی، جمهوری اسلامی[21]
-
- اصل حکومت دینی و ولایت فقیه[22]
-
- اصل وحدت عمومی با محوریت ولایت فقیه و خط امام(ره)[23]
-
- اصل ضرورت حفظ استقلال[24]
-
-
3. زنده نگهداشتن یاد خدا و توکل به او:
-
آفرینش انسان بهگونهای است که انسان جز به وسیله ایمان و یاد خدا آرامش نمییابد. قرآن بیان میدارد که اعراض از یاد خدا، توجه به امور دنیوی و پیروی از هواهای نفساني، زندگی انسان را دشوار و با ناراحتی و اضطراب درونی همراه میسازد[26] و یاد خدا تنها آرام بخش دلهاست.[27] حضرت علی(ع) نيز، ذکر خدا را نور قلبها میداند و به آن توصیه میکند.[28] قلبی که به خدا ایمان و سرسپردگی دارد، به منبع و سرچشمه خوبیها پی برده و به آینده خویش امیدوار است و در نتیجه دچار احساس پوچی و یأس نمیشود. يكي از اهدافي كه در مقام تعليم و تربيت ديني اهميت بسزايي دارد، توجه دادن فرد متربی به یاد خدا و انجام امور عبادی است.
-
مقام معظم رهبری ذکر و یاد خدا را وظیفه همه افراد جامعه اسلامی دانسته و میفرماید:
-
ياد و ذكر خدا و توجه و اتصال حقيقى به او و مبارزه با نفس و عبادت واقعى را روزبهروز در عمل شخصى و فردى خودمان تقويت كنيم. اين، وظيفه يكايك ماست. ... . تنها تكيهگاه يك ملت بزرگ و مبارز و موحد، ياد خدا و توكل به خدا و اعتماد به خداست.[29]
-
3. زنده نگهداشتن ارزشهای اخلاقی:
-
علت اصلي بسياري از مشكلات بشري در نظامهاي مختلف، ناشي از غفلت از معنويت و گرايش به ماديگري است. براي رهايي از بحران اخلاقي معاصر و براي احياي ارزشهاي اخلاقي باید قيام جدّي كرد. مقام معظم رهبري(حفظهالله) در مورد اولويت پرداختن به ارزشهاي اخلاقي ميفرمايد:
-
ما ارزشهاي اخلاقي و معنوي را براي جوان ضرورتي ميدانيم كه اهميت آن بيشتر از علم است و معتقديم انقلاب ما بخاطر همين ارزشها بوده است.[30]
-
به سبب اهميت و ضرورت ارزشهاي اخلاقي، اين ارزشها بايد در نظام تربيتي و آموزشي جاي داده شوند. ازاينرو، رهبر معظم در ارائه طرح آموزشي مناسب توصيه ميكند كه:
-
تواضع، اخلاص، مهرباني در رابطه با بندگان خدا، صلابت در مقابل دشمنان، فداكاري و اصالت ندادن به مال و جاه و مقام و از جان و فرزندان و آسايش و سلامتي خود، خيلي راحت براي رضاي خدا گذشتن، از اساسيترين جوهرها و بالاترين ارزشي است كه براي آن بايد خود را به زحمت بيندازيم و تلاش كنيم و در آموزشهاي خود و در عمل آن را به كار بگيريم.[31]
-
4. نهادهاي مؤثر در تعليم و تربيت
-
الف. خانواده: پس از تولد، محيط خانواده، مهمترين نقش را در تكوين و تحول شخصيت فرد ايفا ميكند. خانواده سالم و صالح، كانوني است كه در آن عواطف و احساسات فرزند به نحو صحيح رشد و بالندگي مییابد و برعكس، در خانواده ناسالم، انسان رشد طبيعي خود را از دست میدهد و دچار ناهنجاريهاي رفتاري ميشود. در اهميت خانواده همين بس كه رسول گرامي اسلام(ص) فرمود: هر نوزادي بر فطرت (توحيدي) متولد ميشود، تا اينكه پدر و مادرش او را يهودي يا مسيحي ميكنند. [32] رهبر انقلاب اين بحث را چنين طرح ميكند:
-
اسلام براي دوران كودكي و نوجواني و سپس جواني چند عامل تربيتي تعيين كرده كه يكي از آنها آموزشهاي والدين و تأثيرات محيط خانواده است.[33] مردم بايد به امر كودك بها بدهند و خانوادهها درصدد تعليم و تربيت صحيح كودك باشند و به بهداشت (روحي) آنها بپردازند و با نظمي كه در خانوادهها ايجاد ميكنند، كودكان را پرثمر براي آينده بار آورند. اگر در خانوادهاي از دروغگويي اجتناب شود، كودكان آن خانه راستگو بار خواهند آمد و اينگونه برخوردها خود تعليم و تربيت صحيح كودكان را فراهم ميآورد.[34]
-
بدین ترتيب، آموزش مستمر خانوادهها در مورد شيوه پرورش كودكان در اولويت قرار ميگيرد. در اين راستا، مقام معظم رهبري، انتقال برخي مفاهيم مثل محبت و احترام به كودك و آگاهي از زبان فرزند و همزباني با وي و ايجاد زمينه نشاط و سلامت جسمي و رواني از طريق ورزش و سرگرميهاي مناسب و شناخت مواهب خدادادي و مفاهيم ارزشي را به خانوادهها امري ضروري ميداند. ايشان معتقد است كه شش سال اول زندگي كودك در تكوين شخصيت وي اعم از رشد استعدادهاي منطقي و زباني، تعادل عاطفي و توانايي برقراري روابط اجتماعي و آشنايي با مسائل معنوي از اهميت ممتازي برخوردار است. [35]
-
ب. آموزش و پرورش: بيشك نهاد آموزش و پرورش كه از مدرسه تا عاليترين سطح تحصيلات دانشگاهي را در بر ميگيرد، نقشي حياتي در بيداري فرهنگي يك جامعه اسلامي دارد. مقام معظم رهبري به اين نكته حساس در بيانات خويش اشاره كرده و فرمود:
-
هدف فشار دشمن در جبهه نظامي-سياسي و اقتصادي، فقر (و ضربه زدن) در جبهه فرهنگي است. ... . اگر آمريكا به اين نتيجه برسد كه ميتوان آموزش و پرورش ايران را چنان تغيير داد كه در چند سال آينده از انقلاب خبري نباشد، ديگر اصراري بر محاصره اقتصادي خود نخواهد داشت.[36]
-
ايشان وزارت آموزش و پرورش را زيرساز آينده كشور دانسته و فرمود:
-
جامعه اسلامي براي خنثي كردن نقشههاي دشمنان پس از امدادهاي غيبي الهي به آموزش و پرورش و معلمان متعهد و دلسوز و دانشآموزان كه سرمايههاي انقلابند، چشم دوختهاند.[37]
-
در ميان اين نهاد وسيع آموزشي، «مدرسه» اولين محيطي است كه انسان بطور معمول در آن پاي ميگذارد و شخصيتش رشد پيدا ميكند؛ به تعبير ديگر، بعد از خانواده، اولين پله ترقي جسمي و عاطفي و روحي فرزند در اين جايگاه ريخته ميشود. ازاينرو، رهبر انقلاب به معلمين چنين سفارش ميكند:
-
در مدارس با محبت و بزرگواري و گذشت، لمسكننده ارزشهاي موجود در افراد باشيد و جوهر الهي را در افراد، كشف و با جذب و رشد دادن به تربيتشان، آنها را به نمو اسلامي تربيت كنيد.[38]
-
جايگاه ديگري كه به لحاظ اهميت به آن اشاره ميشود، «دانشگاه» است. در نظر مقام معظم رهبری، دانشگاه محل تفکر و بینش صحیح و هدایت معنوی است.[39] به نظر رهبر انقلاب، دانشگاه مطلوب انقلاب، دانشگاه اسلامی است.[40] مقام معظم رهبري اصالت دادن به اسلام در امر مديريت دانشگاهها را نكته مهم و كارآمد دانسته و ميفرمايد:
-
(بايد) مدير و دانشجويان و استادان، اصالت را به اسلام بدهند. ... ارزشهاي اسلامي در دانشگاه بايد مورد مسابقه قرار گيرد.
-
برای رسیدن به چنين مطلوبي، اجرای موارد ذیل لازم است:
-
- تحقيق در مباني فكري اسلامي و آموختن آن از متخصصان دين شناس؛
-
- پيريزي يك نظام علمي- آموزشي با استخراج و تصفيه مود اوليه از منابع سرشار فرهنگ اسلامي و نيز با جذب مواد مناسب از دانش و فرهنگ پيشرفته ديگران؛
-
- تلاش و مجاهدت در راه تزكيه اخلاقي و رشد عنصر انسانيت در كنار تخصصهاو دانشها؛
-
- مبارزه با جريانهاي فكري و سياسي منحرف و ابسته به سلطه بيگانه؛
-
- كوشش در پيوند قشرهاي پيشرو عليالخصوص قشرهاي روحاني و دانشجو.[41]
-
ج. حوزه علميه: تبليغ دين و ارائه الگوي مناسب به مردم در جهت كيفيت بخشيدن حركت به سوي اهداف بزرگ، از برترين و شریفترین فنون محسوب ميگردد؛ چنانكه مقام معظم رهبري ميفرمايد:
-
منبر رفتن و سخن گفتن در امر دين، جزو شريفترين كارهاست و بايد و شايد كه شريفترين انسانها و عالمترين و آگاهترين آنها به مسائل اسلامي و عاملترين آنها به احكام شرعي در اين راه قدم بردارند و آن را براي خود افتخاري بدانند ... افرادي مثل شيخ جعفر شوشتري.[42]
-
روحانيت به عنوان منادي اسلام[43]، داراي امتيازاتي است مانند: عشق به علم، اخلاص براي خدا، دلسوزي براي مردم، بياعتنايي به دنيا، نترسيدن از قدرتها و قلدرها و زورمدارها، و وابسته نبودن به ارباب قدرت.[44] پس برنامه حوزه علميه بايد در جهت رشد مبلغيني باشد كه اهل علم و تزكيهاند تا به گونهای شایستهتر به تهذيب و گسترش معارف اسلامي در جامعه بپردازند؛ چرا كه تا كلام از دل بر نيايد تا عمق جانها راه نمييابد. براي تعليم بايد عالم بود و براي تزكيه، مزكّي. مقام معظم رهبري در اين مورد میفرماید:
-
مبلّغ اگر خودش مهذّب و پاك نباشد، نميتواند ديگران را پاك كند. اگر به معناي واقعي كلمه، به آنچه انسان ميگويد، معتقد و عامل نباشد، حرفش اثري ندارد.[45]
-
د. صدا و سيما: صدا و سيما رايجترين و پربردترين وسيله براي انتقال پيامهاست كه همانند معلم، آموزش سطح وسيعي از جامعه را برعهده دارد. مقام معظم رهبري در مورد وظيفه صدا وسيما فرمود:
-
صدا وسيما، مسئوليت آموزش عمومي و ايجاد رشد فرهنگي و سياسي و تبيين مباني اسلام و مقابله با توطئههاي تبليغاتي دشمن را با بهرهگيري از هنر اصيل و سالم برعهده دارد.[46]
-
مقام معظم رهبري چهار اصل را به عنوان اصول هميشگي حاكم بر برنامهريزي صدا و سيما مطرح ميكند كه بايد مورد توجه مديران و كاركنان قرار گيرد. آن چهار اصل عبارتند از: پيام، هنر، انتخاب زبان و موضوع متناسب، و تهي بودن از هر بدآموزي.[47] تبيين نگاه ايشان به موضوع را ميتوان در اين جملات یافت كه فرمود:
-
مراد ما از تعليم در صدا و سيما، سخنراني و ميزگرد و تدريس صرف نيست. صدا و سيما بايد انواع و اقسام روشهاي هنري را در برنامههاي هنري، فيلمها، نمايشها براي تفهيم و توضيح مفاهيم و ارزشهاي اسلامي بكار گيرد.[48]
-
در اين روش، پيامها به صورتي هنرمندانه و با شيوه غيرمستقيم مبلغ اهداف انقلاب و اسلام قرار ميگيرد. ايشان در مورد اسلامي بودن يك فيلم دو ملاك را طرح ميكند: اول، اينكه فيلم داراي ارزشهاي اسلامي باشد مثل اينكه در پي تعليم مفاهيم راستي و درستكاري و شجاعت و مقاومت يا در پي تعليم نماز باشد. دوم، اينكه فيلم با نمودهاي غير اسلامي همراه نباشد مثل اينكه بازيگر در صحنه فيلم با وضعي جلف و نامناسب در حال نماز خواندن ظاهر نشود كه اين حالت، يك ضد ارزش را به ذهن بيننده تداعي ميكند.[49] به عبارتي ديگر بايد محتواي آموزنده و جهتدهنده روح و فكر مخاطب در قالب و شكلي متناسب با اهميت موضوع، طرح گردد.
-
بر اين اساس، رهبر انقلاب رسانه ايدهآل را چنين تعريف ميكند:
-
آنچه در مورد اين رسانه مهم، مطلوب و ايدهآل است، عبارت از اين است كه دانشگاهي باشد كه در آن عاليترين و زيباترين مفاهيم انقلاب، به شكل هنرمندانه ارائه بشود و جاذبه داشته باشد.[50]
-
سخن آخر
-
براي موفقيت در امر تعليم و تربيت بايستي توجه داشت كه:
-
1. امر اصلاح، تربيت و تعليم كاري تدريجي است.[51] چنانكه انحراف و استحاله فرهنگي و سقوط ملتها از سوي دشمنان كاري است كه به صورت تدريجي انجام ميگيرد.[52]
-
2. شخص عالم در صورتي براي جامعه مفيد خواهد بود كه از تأديب و تربيت و اصلاح خويشتن آغاز كند؛[53] چنانكه حضرت علي(ع) فرمود:
-
مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِه[54]
-
كسي كه خود را راهبر مردم قرار داد پس بايد قبل از آموزش به ديگران به خود بياموزد و بايد قبل از تأديب ديگران به زبان با عمل خويش مربي ديگران باشد.
-
3. تربيت امري نظاممند و جامع است كه بايد ابعاد مختلف آن به صورت هماهنگ رشد كنند. مقام معظم رهبري در اين مورد فرمود:
-
اسلام معتقد است كه انسان بايد جسم و روح خود را با هم پرورش دهد و پرورش جسم مقدمهاي براي پرورش روح است. اين مقدمه بودن به معناي تقدم زماني نيست بلكه ... تربيت جسماني و معنوي هر دو با هم و در كنار هم و به موازات هم هستند.[55]
-
4. همراهي تعليم و تهذيب نفس باعث ارزشمندي علم است. رهبر انقلاب ميفرمايد:
-
براي يك كشور، عالم و محقق و پژوهشگر و نابغه، ثروت خيلي بزرگي است؛ اما به شرط اينكه در او بنيانهاي اخلاقي استوار باشد، وجدان اخلاقي زنده باشد.[56]
-
-
-
-
-
تعلیم و تربیت (از دیدگاه مقام معظم رهبری)، نشر تربیت اسلامی وزارت آموزش و پرورش، 1380ش، ص91، بيانات مقام معظم رهبري، 13/9/1370.
-
[2] . همان، ص75، ديدار اعضاي شوراي مركزي جهاد دانشگاهي سراسر كشور، 18/5/1366.
-
.[3] همان، ص73، پيام به مناسبت آغاز سال تحصيلي، 1/7/1361.
-
[4] . همان، ص76، دیدار با وزیر و مسئولان آموزش و پرورش، 6/5/1377.
-
[5] . قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاه (سوگند به اين آيات) كه هر كس جان خود را از گناه پاك سازد رستگار مىشود و هر كس آلودهاش سازد زيانكار خواهد گشت. (شمس:9-10).
-
[6] . همان، ص57، ديدار با شركت كنندگان اردوي سازمان بسيج دانشجويي، 14/6/1379.
-
[7] . همان، ص58، مصاحبه با گروه ورزش ومردم،6/12/1360.
-
[8] . برای نمونه ر.ک. به: راه و روش تربیت از دیدگاه امام علی(ع)، حسین ادیب، ترجمه رادمنش، انجام کتاب، 1362ش، 84-85.
-
[9] . مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، انتسارات الزهراء،56.
-
[10] . تعليم و تربيت، ص53، مصاحبه با مجله آينده سازان، 21/7/1365.
-
[11] . صحيفه امام، ج4ص175.
-
[12] . تعليم و تربيت، ص55، مصاحبه با مجله آينده سازان، 21/7/1365.
-
[13] . همان، ديدار با گروهي از اعضاي انجمن اسلامي معلمان، 11/6/1363.
-
[14] . صحیفه امام(ره)، ج8 ص514.
-
[15] . تعليم و تربيت، ص55، ديدار شركت كنندگان سمينار معاونين پرورشي، 10/10/1364.
-
[16] . از بيانات مقام معظم رهبری در ديدار با فرزندان شهدا، 25/5/1368.
-
-
[18] . صحیفه امام، ج7 ص531.
-
[19] . پیام مقام معظم رهبری به مناسبت اولین سالگرد ارتحال امام(ره)، 10/3/1369.
-
-
[21] . برای نمونه: از بیانات مقام معظم رهبری در خطبههای نماز جمعه تهران، 23/4/1368.
-
.[22] ر.ک. به: بیانات مقام معظم رهبری در دیدار عید غدیر، 20/4/1369.
-
[23] . پیام مقام معظم رهبری به مناسبت چهلمین روز ارتحال امام(ره)،22/4/1368.
-
[24] . بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارکنان وزارت اطلاعات، 30/3/1368.
-
[25] . سیاستهای ضد استکباری و بویژه ضد آمریکایی باید یرای نوجوانان تشریح شود تا آنها دشمنان سیاسی، اخلاقی و فرهنگی خود را بهتر بشناسند. (تعليم و تربيت، ص186، دیدار با مسئولان امور تربیتی، 13/8/1365).
-
[26] . وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً و هر كس از ياد من اعراض كند همانا (در دنيا) معيشتش تنگ شود (طه:124).
-
[27] . أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ آگاه باشيد كه تنها با ياد خدا دلها آرامش پيدا مىكند. (رعد:27-28).
-
[28] . عَلَيْكَ بِذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّه نَوَّرَ القُلُوبَ ذكر خدا را فراموش نكن كه ذكر خدا نور قلبهاست. (تميمي آمدي،غررالحكم، دفتر تبليغات اسلامي، 1366ش، ص189، ح3642.
-
[29] . از بیانات مقام معظم رهبری در جمع جانبازان و مسئولان بنیاد مستضعفان و جانبازان، 07/06/1369.
-
[30] . تعليم و تربيت، ص133، ديدار با مسئولان امور تربيتي، 13/8/1365.
-
[31] . همان، ص134، ديدار با مسئولان آموزش حزب جمهوري اسلامي در استانها، 10/9/1362
-
[32] . علامه مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق، ج3 ص282.
-
[33] . تعليم و تربيت، ص246، مصاحبه با مجله آينده سازان،21/7/1365.
-
[34] . همان، خطبه نمازجمعه، 13/3/1368.
-
[35] . همان، ص247، سمينار سراسري علمي و آموزشي كودكان زير 6 سال، 12/3/1366.
-
[36] . همان، ص254، ديدار با مسئولان آموزش و پرورش كشور، 25/5/1363.
-
[37] . همان، ص253، ديدار با وزي آموزش و پرورش، 24/6/1361.
-
[38] . همان، ص258، مربيان امور تربيتي منتخب سراسر كشور، 6/6/1361.
-
[39] . از بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای مرکزی جهاد دانشگاهی، 11/6/1369.
-
[40] . از بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمع کثیری از طلاب و دانشجویان، 28/9/1369.
-
[41] . تعليم و تربيت، ص290-291، پيام به انجمنهاي اسلامي دانشجويان، 10/8/1360.
-
-
[43] . «روحانيت منادي اسلام است»، مقام معظم رهبري،20/4/1370.
-
[44] . از بيانات مقام معظم رهبري در ديدار با روحانيون و وعاظ، 22/12/1369.
-
[45] . تعلیم و تربیت، ص318، دیدار با روحانیون اعزام مبلغ حزب جمهوری اسلامی، 1/4/1361.
-
[46] . حكم انتصاب آقاي دعاگو به سمت رئيس شوراي سياستگذاري صدا و سيما، 21/6/.1368.
-
[47] . حكم رياست سازمان صدا و سيما، 2/6/1368.
-
[48] . از بيانات مقام معظم رهبري، 15/9/1368.
-
[49] . تعليم و تربيت، ص356، مصاحبه 18/11/ 1363.
-
[50] . از بيانات مقام معظم رهبري در ديدار با مسئولان صدا و سيما، 7/5/1369
-
[51] . تربيت انسانها كار تدريجي است، كار دفعي نيست. از بيانات مقام معظم رهبري در خطبه نماز جمعه تهران، 18/2/1377
-
[52] . سقوط ملتها هميشه يك امر ناگهاني نيست، يك امر تدريجي است. از بيانات مقام معظم رهبري در ديدار اعضاي اتحاديه انجمنهاي اسلامي دانش آموران، 8/2/1379.
-
[53] . خودمان، خودمان را بايستي تأديب و تربيت كنيم تا انشاءالله مفيد باشيم. از بيانات مقام معظم رهبري به جمعي از طلاب، 26/10/1368.
-
[54] . نهج البلاغه، قم، دارالهجره، ص497، ح 73، ص 480.
-
[55] . تعليم و تربيت، ص64-65، مصاحبه 21/5/66.
-
[56] . جلسه پرسش و پاسخ دانشگاه تهران، 22/2/1377
